مسألهء حسن و قبح ذاتى و عقلى كه معتزله طرفدار و اشاعره منكر بودند ، بسيارى مسائل ديگر را به دنبال خود آورد كه برخى به الهيّات مربوط بود و برخى به انسان ، از قبيل اينكه آيا كارهاى خداوند - و به عبارت جامع‌تر ، خلقت و آفرينش اشياء - هدف و غرض دارد يا نه ؟ معتزله گفتند اگر هدف و غرضى در كار نباشد « قبيح » است و عقلًا محال است . تكليف ما لا يطاق چطور ؟ آيا ممكن است خداوند بنده‌اى را به كارى مكلّف سازد كه فوق طاقت اوست ؟ معتزله اين را نيز قبيح و محال دانستند . آيا مؤمن قدرت بر كفر دارد يا نه ؟ و آيا كافر قدرت بر ايمان دارد يا نه ؟ پاسخ معتزله به همهء اينها مثبت است ، زيرا اگر مؤمن قدرت بر كفر و كافر قدرت بر ايمان نداشته باشد پاداش و كيفر آنها قبيح است . اشاعره در همهء اين مسائل به نقطهء مخالف معتزله نظر دادند . وعد و وعيد « وعد » به معنى نويد پاداش است و « وعيد » به معنى تهديد به كيفر است . عقيدهء معتزله اين است كه همان طورى كه خداوند در نويدها و پاداشها به حكم « إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ » ( 1 ) وعدهء خلافى نمىكند بلكه محال است خلف وعده نمايد ( اين جهت مورد اتّفاق و اجماع مسلمين است ) همچنين در زمينهء كيفرها نيز تخلّف نمىكند . علىهذا تمام وعيدهايى كه در مورد فسّاق و فجّار شده است كه مثلًا ظالم چنين عذاب مىكشد و دروغگو چنان و شراب‌خوار چنان ، بدون تخلّف عملى خواهد شد مگر آنكه قبلًا در دنيا توبه كرده باشند . علىهذا مغفرت بدون توبه محال است . معتزله معتقدند كه مغفرت بدون توبه مستلزم خلف وعيد است و خلف وعيد مانند خلف وعده قبيح و محال است . علىهذا عقيدهء خاصّ معتزله در مورد وعد و وعيدها به مسألهء مغفرت مربوط مىشود و از عقيدهء آنها در مورد حسن و قبح عقلى ناشى مىگردد .

--> ( 1 ) . آل عمران / 9 .